اين رستخيز عام که نامش محرم است

ما هم نگاهمان را به گنبدی نیلوفری گره می‌زدیم و سلام می‌دادیم. بعد از میان کوچه پس کوچه‌ها می‌گذشتیم تا مجرای مسجد مشیر.

 

یک سقاخانه‌ی قدیمی هم آنجا بود. دیدن اشک شمع‌های نیمه جان و دختران دم بخت و پیرانِ رویِ خوش ندیده از دنیا، دل آدمی را از جا می‌کَند.

 

به رسم عادت آن جا آبی می‌نوشیدیم به شیرینی شهد و کلامی که بی اختیار بر لبانمان جاری می‌شد: السلام علیک یا ابا عبدالله.

 

 از میان شبستان که رد می‌شدیم جایی در شاه نشین مسجد برای خودمان دست و پا می‌کردیم تا حیاط را خوب ببینیم. نوای سنج و طبل و دمام که بر می‌خاست دیگر یک جا بند نبودیم. برای دیدن طبق و چراغ‌های سبز و سرخ و آینه‌های دلشکسته‌ی آن قد می‌کشیدیم.

عَلَم که بر شانه‌های علمدار می‌نشست دیگر دل در دلمان نبود. با غریو یا ابوالفضل علمدار، عَلَم از خاک برمی خاست و قیامتی برپا می‌شد.

تعظیم زبانه‌های عَلَم، قُبه‌های نقره فام، رقص پر‌های رنگی و ناله زنگ زده زنگوله‌های نشسته بر علم و کبوتران آهنین برایمان خودِ روز واقعه بود. قلبمان به ریتم تند طبل و دمام می‌زد و در نوای سنج و عطر اسپند و گلاب غرق می‌شدیم.

یکی دو روز مانده به عاشورا با پدربزرگ به کوچه زغالی‌ها می‌رفتیم؛ دو کفتر پاپری می‌خریدیم؛ به پر‌های سپیدش دَوا گلی می‌زدیم تا روز عاشورا بر ذوالجناح ترمه پوشمان بنشانیم.

 

و اما روز عاشورا.

دسته می‌بردیم تا خودِ شاه چراغ. مردان در صفِ زنجیرزنان و زنان در گذر از کوچه پس کوچه‌های حرم.

مردان پیر و جوان، علم و کتل و طبق و چلیپا بر دوش از طاقی کوچه خانقاه می‌گذشتند. خیلِ عاشقان سلطان کربلا از هر سو سرازیر می‌شدند سمت مسجد نو و حرم شاه چراغ.

تا خود صحنِ حرم، همه در زِلّ آفتاب، نفس نفس می‌زدیم. آن جا که می‌رسیدیم رستخیزی برپا می‌شد و کوکبه‌ی عظیم به راه می‌افتاد.

نوای سنج و دمام و سوز کرنا، گوش فلک را کر می‌کرد و بانگ عزای اشرف اولاد آدم را تا عرش اعظم می‌رساند.

نوجوانان درجامه‌ی سقایی دست به دست شربت بهار نارنج، نذرِ قاسم می‌کردند.

سهم ما دختران، اما تنها حسرت و تماشا بود.

از آن روز‌ها بیش از ۳۰ سال می‌گذرد؛ محرم امسال هم مثل محرم کودکی هایم پُر است از صدای سنج و طبل. پر از شور عزاداری و بوی نذری.

 اما در میان خیل عاشقان سیاه پوش حسین (ع)، دیگر چشمان غمگین پدربزرگ بارانی نیست.

 دیگر با آن صدای خسته و لرزان و پُرسوزش، زیر لب نوحه نمی‌خواند:

 
پدربزرگ دیگر نیست، اما داغ حسین و عشق به مکتبش همچنان با ما هست؛

هنوز هم جامه‌های عزایش در بقچه‌ی یادگار مادربزرگ نفس می‌کشد و در چله‌ی عزای حسین بر تن و جان پرگریه‌ی مان می‌نشیند.

 عزادارای‌هایی که در دل و دین مان ریشه دوانده و میراثی ست سترگ از پدرانمان.

فارس از دیرباز تاکنون از کانون‌های مهم آئین‌های محرمی بوده که با حفظ عناصر اعتقادی و مذهبی، همواره جلوه‌گر شور و دلدادگی مردمان این دیار است.

این استان هم مانند دیگر نقاط این سرزمین، ایام عزاداری سید و سالار شهیدان، حضرت اباعبدالله (ع) را با آئین‌هایی پاس داشته و می‌دارد؛ آداب و رسومی که هر یک عمق باوری را می‌رساند و نمود عشقی ماندگار است.

عزاداری‌ها در استان فارس متناسب با فرهنگ زیستی هر کدام از شهر‌ها و روستا‌ها نمود می‌یابد و در دهه اول عاشورا به اوج می‌رسد.

این آیین‌ها گاه در شهرستان استهبان در آیین چک چکو جلوه گر می‌شود و گاه در روستای صحرارود شهرستان فسا به صورت بزرگترین محفل تعزیه کشور خود را نمایان می‌سازد و گاه در اشک‌هایی که در روستای دوان کازرون در رثای حضرت سید الشهدا بر زمین ریخته می‌شود تجلی می‌یابد.

برخی از این آیین‌ها به دلیل سبک خاص برگزاری و قدمت زیادی که داشته‌اند در فهرست آثار معنوی کشور نیز به ثبت رسیده‌اند.

 تاکنون ۱۲ آیین عزاداری فارس شامل چارچوگردانی و چک چکو در استهبان، عم کبار و تعزیه در خرم بید، آئین خیمه‌های برافراشته در زرقان، تعزیه در صحرارود فسا، عاشورا در روستای دوان کازرون، تعزیه در زرقان و مرودشت از آیین‌هایی است که در فهرست آثار معنوی کشور به عنوان آثار ناملموس به ثبت رسیده‌اند.


در زرقان، برافراشتن بیرق و چادر‌های عزا، آیینی است که با سابقه چند صد ساله در فهرست ملی ثبت شده است. ۲۷ ذی الحجه مردم در حسینیه این شهر با برافراشتن چادر‌های بزرگ به پیشواز محرم می‌روند.
دو آیین چک چکو و چارچو گردانی از دیگر آیین‌های مردم فارس است که آن را مردم استهبان برگزار می‌کنند.
در شهرستان استهبان فارس، امامزاده پیر مراد (ع) محل تجمع عزاداران حسینی است و آیین چک چکو که نشانه چکاچک شمشیر اشقیا و ضرب سم اسبان است، عصر عاشورا اجرا می‌شود.


این آیین هر چند قدمتی ۲۰۰ ساله دارد، اما هر سال با شور و حرارتی خاص توسط نوجوانان، جوانان و بزرگسالان محله‌ها با تجمع در میدان اصلی شهر برگزار می‌کنند.
چک چکو علاوه بر ثبت ملی در فهرست میراث معنوی یونسکو نیز ثبت شده است.
در این آیین که شکلی نمادین از اتفاقاتی است که در عصر عاشورا برای امام حسین (ع) و یاران باوفایشان رخ داد، عزاداران به صورت دایره حلقه می‌زنند و در دستانشان ۲ قطعه چوب می‌گیرند و با نوحه خوان همنوایی می‌کنند و قطعات در دست را به هم می‌زنند، صدایی که از این حرکت به گوش می‌رسد نمادی از صدای سم اسبان و برخورد شمشیر اشقیا در عصر عاشوراست.
بر اساس روایت مورخان، پس از شهادت امام حسین (ع) لشکریان یزید به دستور شمر لعین با اسب هایشان بر جنازه شهدای کربلا تاختند و محرم و آئین‌های تاریخی مردم فارس آیین چک چکو، واکنش به سم کوبی اسبان اشقیا بر بدن‌های مطهر اولیاست.


از دیگر آیین مردم استهبان چارچو گردانی با قدمتی ۲۵۰ ساله است.آیین سنتی چارچو گردانی شب عاشورا در حسینیه محله اَهر استهبان برگزار می‌شود.
چارچو از اتاقکی چوبی باکف مستطیلی تشکیل و بدنه آن از شیشه پوشیده شده است.
در این مراسم از ابتدای شب دسته‌های عزادار، زنجیرزن و سینه زن به حسینیه محل چارچو گردانی می‌روند.
معمولا این عزاداری‌ها با سینه زنی گرد آغاز می‌شود و پس از آن گروهی از جوانان در حالی که بر سر می‌زنند، این نوحه را تکرار می‌کنند، پس از آن ۱۶ نفر از جوانان چهار طرف چارچو را بلند می‌کنند و وسط میدان می‌چرخانند.
پس از سه بار چرخش، چارچو را به جای خود در ساختمان حسینیه منتقل می‌کنند و تا سال دیگر در همان جا باقی می‌ماند.
مردم این دیار، در واقع چارچو را نماد مظلومیت امام حسین (ع) می‌دانند و براین باورند که عصر عاشورا محملی از آسمان فرود آمد و جسم مطهر امام حسین (ع) را در خود جای داد و به آسمان صعود کرد و این چارچوگردانی نمادی از آن محمل است.


اهالی روستای دوان کازرون نیز هر سال به یاد عاشورای حسینی مراسم ویژه‌ای به جا می‌آورند که قابل توجه است؛ آنها تمام کوچه‌ها را غبارروبی و محل‌های عزاداری را سیاه‌پوش می‌کنند.
در دوان دو محله وجود دارد که محله پایین و بالا نامیده می‌شود.
 سینه‌زنی از شب هفتم شروع می‌شود و گروه سنج و دمام‌زن در محل تجمع شروع به نواختن سنج و دمام می‌کنند، پس از آن، مردم محله پایین در میدان کنار بقعه شاه سلیمان و مردم محله بالا در میدان کنار مسجد جامع دوان جمع می‌شوند.
محل تجمع عزاداران، میدانی است که وسط آن را سه دایره متحدالمرکز به فاصله چند متر تشکیل می‌دهد.
دایره کوچک‌تر که در مرکز قرار گرفته محل سینه‌زنی کودکان، دایره دوم محل سینه‌زنی جوانان و دایره سوم که بزرگ‌تر است به بزرگان و ریش‌سفیدان اختصاص دارد.
 

در این مراسم یک نفر تک خوان اشعار مداحی است و بقیه به او جواب می‌دهند.
از دیگر مراسم‌های عزاداری ثبت شده در فهرست ملی کشور می‌توان به اجرای یکی از بزرگترین تعزیه‌های کشور در صحرا رود شهرستان فسا اشاره کرد.
این مراسم که با بیش از ۳۰۰ بازیگر برگزار می‌شود، ۲۵۰ سال قدمت دارد و در سال ۹۱ به عنوان میراث معنوی ملی ثبت شده است.

 

تحریریه خبرگزاری صداوسیما فارس