پلنگ ایرانی در فارس ؛ از شمال تا جنوب در مسیر حفاظت و بقا

به گزارش خبرگزاری صدا و سیمای مرکز فارس ، تاریکی شب بر صخره‌ها و درختان زاگرس سایه می‌اندازد و در سکوتی که تنها صدای باد میان درختان بلوط آن را می‌شکند، چشمان زرد و درخشان سلطان گربه‌سانان در تاریکی مطلق می‌درخشد. اینجا قلمرو پلنگ ایرانی است؛ گربه‌سانی قدرتمند که سال‌هاست در کوهستان‌های فارس زیسته و همچنان از شمال تا جنوب این استان، نشانه‌هایی از حضورش ثبت می‌شود.

پلنگ؛ شناسنامه سلامت زیست‌بوم فارس

پلنگ در فارس فقط یک گونه جانوری نیست؛ نمادی از زنده بودن طبیعت، تداوم حیات وحش و سلامت زیست‌بوم است.

لیلا جولایی رئیس اداره مدیریت و حفاظت از حیات وحش محیط زیست فارس می‌گوید: هر جا که پلنگ حضور دارد، یعنی هنوز بخشی از تعادل طبیعی برقرار است؛ یعنی هنوز طعمه هست، آب هست، پناهگاه هست و زنجیره حیات از هم نپاشیده است.

به همین دلیل، مشاهده این گونه در گستره‌ای از شمال تا جنوب فارس، فقط یک خبر محیط‌زیستی نیست، بلکه نشانه‌ای مهم از جایگاه استان فارس در نقشه تنوع زیستی ایران به شمار می‌رود.

ردپای پلنگ در گستره فارس

در سال‌های اخیر، ثبت تصاویر و شواهد میدانی از پلنگ ایرانی در نقاط مختلف استان، بار دیگر توجه کارشناسان را به اهمیت فارس در حفاظت از این گونه جلب کرده است.

جولایی می‌گوید: ابزار‌های پایشی نوین همچون دوربین‌های تله‌ای در سال‌های اخیر به کمک محیط زیست آمده‌اند و اطلاعات بیشتری از پراکنش و حضور پلنگ جمع‌آوری شده است.

محمدحسن دلاوری، رئیس اداره حفاظت محیط زیست شهرستان لامرد، از ثبت تصاویر یک قلاده پلنگ ماده به همراه ۲ توله در ارتفاعات این شهرستان خبر داده است؛ رخدادی که از پایداری زیستگاه‌های طبیعی جنوب فارس و تداوم زادآوری این گونه ارزشمند حکایت دارد.

در شمال فارس نیز نشانه‌های روشنی از حضور این گونه دیده شده است. به گفته محمدرضا میرسلیمانی، رئیس اداره حفاظت محیط زیست شهرستان سرچهان، پس از چند سال پایش مستمر، نخستین تصویر مستند از پلنگ ایرانی در منطقه شکار ممنوع کوه‌خم ثبت شده است. این ثبت، نشان می‌دهد زیستگاه‌های شمال فارس نیز همچنان در زمره مناطق مهم حضور این گربه‌سان بزرگ قرار دارند.

گونه‌ای چتری برای پایداری زاگرس

رئیس اداره مدیریت و حفاظت از حیات وحش محیط زیست فارس با اشاره به جایگاه این استان در حوزه تنوع زیستی، فارس را یکی از زیستگاه‌های اصلی پلنگ ایرانی در کشور می‌داند.

او معتقد است پلنگ ایرانی به عنوان یک «گونه چتری» و در رأس هرم غذایی، شاخصی مهم برای سنجش سلامت اکوسیستم است.
 این گونه به نوعی ستون پایداری اکوسیستم‌های زاگرس به شمار می‌رود؛ چرا که با تنظیم جمعیت طعمه‌ها، مانع از برهم خوردن تعادل شبکه زیستی می‌شود.

وقتی زیستگاه ناامن می‌شود

جولایی معتقد است بقای این گونه با تهدید‌ روبه‌رو است. توسعه بی‌رویه شهر‌ها و روستاها، گسترش اراضی کشاورزی، جاده‌سازی‌های بدون ملاحظه و تکه‌تکه شدن زیستگاه‌ها، حیات این گربه‌سان را به خطر انداخته است.

او می‌گوید: وقتی زیستگاه‌ها به جزیره‌های جداافتاده تبدیل شوند، خطر تصادفات جاده‌ای، تعارض با انسان و کاهش شانس زادآوری بالا می‌رود.

چالش تأمین غذا و آب؛ راهکار‌های پیشگیرانه

یکی دیگر از چالش‌های اصلی، کاهش طعمه‌های طبیعی به دلیل شکار غیرمجاز است؛ مسئله‌ای که پلنگ را به نزدیکی روستا‌ها و سکونتگاه‌های انسانی می‌کشاند.

رئیس اداره مدیریت و حفاظت از حیات وحش محیط زیست فارس تأکید می‌کند که به جای برخورد‌های واکنشی، باید به سمت «غنی‌سازی زیستگاه» رفت. احیای جمعیت علف‌خواران و ساخت آبشخور‌های استاندارد و هم‌رنگ با طبیعت در نقاط امن، می‌تواند پلنگ را از محدوده‌های انسانی دور نگه دارد.

این آبشخور‌ها با طراحی علمی و پوشش طبیعی، نه تنها به پلنگ، بلکه به دیگر گونه‌های حیات‌وحش نیز در سال‌های خشکسالی کمک می‌کنند.

از تقابل تا همزیستی

جولایی می‌گوید: برای حفاظت از این گونه ارزشمند، طرح جامعی برای مدیریت تعارض انسان و پلنگ تهیه شده است.

او می‌افزاید: در این طرح، ابتدا علل تعارض و مناطق داغ و حادثه‌خیز شناسایی شد و در گام بعدی، اجرای اقداماتی برای کاهش تنش‌ها، تأمین منابع غذایی جایگزین برای پلنگ، آموزش جوامع محلی و حمایت از فعالیت‌های اقتصادی سازگار با محیط زیست در دستور کار قرار گرفت.

جمشید عبدی‌پور، کارشناس و فعال محیط زیست نیز می‌گوید: هر پلنگ به حدود ۵ هزار هکتار قلمرو نیاز دارد و تقویت زیرساخت‌های حفاظتی باید برای حمایت از این گونه در معرض تهدید، در دستور کار قرار گیرد.

او معتقد است با افزایش گشت‌های محیط‌بانی، نصب دوربین‌های پایشی و ایجاد پاسگاه‌های محیط‌بانی، می‌توان از تخریب زیستگاه‌های پلنگ جلوگیری کرد و در عین حال امنیت جوامع محلی را نیز افزایش داد.

سواد عمومی؛ سپر دفاعی پلنگ

ارتقای سواد عمومی و فرهنگ‌سازی، یکی از اصلی‌ترین ضلع‌های حفاظت از پلنگ است. دامداران و روستاییان باید بدانند که حضور پلنگ، بخشی از سرمایه طبیعی منطقه است، نه صرفاً تهدیدی برای دام.

آموزش‌های کاربردی برای ایمن‌سازی آغل‌ها، فنس‌کشی مناسب و استفاده از چراغ‌های هشداردهنده، می‌تواند جایگزین واکنش‌های شتاب‌زده‌ای شود که گاه به حذف این گونه منجر می‌شود.

اگر جامعه محلی بداند که پلنگ بخشی از دارایی طبیعی منطقه است، همزیستی به‌تدریج جای تقابل را خواهد گرفت.

رسانه و بازآفرینی تصویر حیات وحش

زارع، مدیر روابط عمومی اداره‌کل حفاظت محیط زیست فارس می‌گوید: رسانه‌ها در حفاظت از پلنگ نقشی کلیدی دارند.

نگاه رسانه‌ای نباید فقط به حوادث و تعارضات محدود بماند؛ بلکه باید ارزش‌های بوم‌شناختی این گونه و سختی‌های زیست آن نیز برای مخاطب روایت شود.

به گفته زارع، زمانی که جامعه با واقعیت زندگی این گربه‌سان باشکوه و چالش‌های بقای آن آشنا شود، زمینه اجتماعی برای حمایت از محیط‌بانان، پذیرش برنامه‌های حفاظتی و مشارکت مردم در حفاظت از زیستگاه‌ها به‌مراتب تقویت خواهد شد.

او می گوید: در فضای رسانه‌ای امروز، سرعت و قدرت انتقال پیام بیش از هر زمان دیگری افزایش یافته است. گاهی یک عکس مستند، یک کلیپ کوتاه یا یک خبر حرفه‌ای و دقیق می‌تواند تأثیری عمیق‌تر از ده‌ها صفحه گزارش بر ذهن مخاطب بر جای بگذارد.
پژوهش‌های ارتباطات محیط‌زیست نشان داده‌اند که روایت‌های تصویری و داستان‌محور، احساس همدلی، آگاهی و انگیزه مشارکت در حفاظت از طبیعت را افزایش می‌دهند. به همین دلیل، تولید محتوای مستند، دقیق و مبتنی بر واقعیت درباره پلنگ ایرانی، یکی از مؤثرترین ابزار‌ها برای جلب حمایت افکار عمومی و تقویت فرهنگ حفاظت از حیات‌وحش محسوب می‌شود.

مسئولیتی مشترک؛ آزمونی برای فارس

پلنگ ایرانی در فارس امروز در نقطه‌ای حساس ایستاده است؛ نه کاملاً امن و نه در آستانه حذف کامل. تداوم حیات این گونه، مسئولیتی همگانی است.

اگر امروز با تقویت حضور محیط‌بانان، کنترل شکار، حفظ مسیر‌های تردد و همراهی جوامع محلی، بار تهدید را از دوش زیستگاه برداریم، فردا میراثی زنده‌تر برای آیندگان باقی خواهد ماند.

تداوم سایه پلنگ بر صخره‌های زاگرس، آینه‌ای است که نشان می‌دهد ما در آزمون حفاظت از میراث طبیعی‌مان، چه اندازه موفق بوده‌ایم.

 نوشین اکوان

تحریریه خبرگزاری صدا و سیما ، مرکز فارس